mardi 26 juin 2018

HERODOTE Après 1918, nombre de petites guerres très meurtrières et ignorées

Les vaincus (1917-1923)

Violences et guerres civiles sur les décombres des empires

Né à Berlin, Robert Gerwarth enseigne aujourd'hui à l'University College Dublin (Irlande). Dans Les vaincus (Seuil, 2017), il se penche sur la période troublée qui a suivi la Première Guerre mondiale.
Il nous rappelle ce fait méconnu que la guerre, pour beaucoup d'Européens, ne s'est pas terminée le 11 novembre 1918 !...
- Russie : révolution d'octobre et paix de Brest-Litovsk ; guerre civile et longue dictature (millions de morts) ;
- Allemagne : échec de l'offensive sur la Marne, mouvements révolutionnaires en 1919 écrasée dans le sang ; éphémère république des Conseils en Bavière créée par les socialistes d'Augsbourg, très violente ; 
- Hongrie : Bela Kun crée une république soviétique, éphémère et violente ; 
- Pologne : enfin indépendante, sous la direction du général Pilsudcki, combat les Russes, les Ukrainiens, les Biélorusses, les Lituaniens, les Allemands et les Tchèques à l'extérieur, les juifs à l'intérieur, de 1919 à 1921 ;
- Italie : se voit refuser l'annexion de la côte dalmate et de Fiume ; Gabriele d'Annunzio "marche sur Fiume" (qui annonce la "marche sur Rome" de Mussolini) ;
- Grèce : débarquement de l'armée grecque à Smyrne en Turquie, sur décision de Venizelos, contre l'avis du général Metaxas et de lord Curzon ; atrocités dans les deux camps ;
- Turquie : refus du traité de Sèvres par Mustapha Kemal, expulsion des Grecs et (massacre) des Arméniens, et des Français.

HERODOTE La Joconde en papier peint - humeur

25 juin 2018

La Joconde en papier peint


Vous voulez faire parler de vous ? Voici une petite recette :
1- Privatisez au hasard le plus grand musée du monde (avec un gros chèque) pour un tournage de nuit, ambiance « moi j'ai le droit d'y être seul ».
2- Choisissez quelques œuvres-phares, connues dans le monde entier : une touche d'Égypte, un peu de Renaissance et beaucoup de Napoléon, c'est toujours efficace.
3- Faites-vous filmer en gros plan devant, de manière à ce qu'on puisse vous admirer. Aucune importance bien sûr si vous cachez la moitié des tableaux, ils ne sont pas là pour leur beauté mais pour la vôtre.
4- Pensez bien entendu à ajouter une grosse pincée de couleurs criardes dans vos tenues pour bien faire ressortir les nuances des œuvres. Agrémentez de bijoux bling-bling pour plus d'effet.
5- Ne négligez pas la pose, on doit vous confondre avec les statues qui vous entourent. Et ne souriez pas, tout le monde sait que vous êtes écrasé par le poids de l'Art.
6- Ajoutez une chorégraphie minimaliste pour mettre un peu de rythme.
7- Incorporez discrètement un message politique, ce sera toujours ça de fait.
8- N'oubliez pas un fond sonore si vous voulez vendre des disques.
Et voilà ! Vous avez réussi le clip de l'année ! Comme le couple Beyoncé et Jay-Z, vous venez de transformer la Joconde en papier-peint. Toutes nos félicitations !
Mais si vous souhaitez une approche à la fois plus amusante et plus respectueuse des œuvres, allez faire un tour sur le clip du fondateur des Black Eyed Peas, Will.I.Am. Avec son « Mona Lisa Smile » (2016), il donne carrément vie aux tableaux. Beau travail technique !


lundi 25 juin 2018

RDDM La lutte de Jacob avec l'ange, par Thierry Moulonguet - 01/02/2016


En entrant à Saint-Sulpice, on peut voir tout de suite sur la droite le magnifique tableau de Delacroix, La Lutte de Jacob avec l’Ange. Tiré de la Bible, le thème est celui de l’éternel combat de l’homme contre son destin. Il ne peut pas gagner, mais il continuera toujours à se battre. Comme nous l’a dit Albert Camus : « Il faut imaginer Sisyphe heureux ». L’homme se bat au quotidien contre les limites de son corps et les contradictions de son esprit pour tenir le cap, garder la bonne ligne de vie qui lui vient du fond des âges. L’homme se bat aussi pour se dépasser, comme dans ces fameux mano a mano que l’on retrouve dans le sport ou dans toute autre forme de compétition qui lui est proposée. Il se bat enfin pour une certaine idée du progrès qui le conduit sans cesse à repousser les limites du possible dans les sciences, les techniques ou l’industrie.
Mais la lutte avec l’ange, c’est aussi la lutte contre l’angélisme et c’est tout le thème du dernier numéro de la Revue des Deux Mondes. « Qui veut faire l’ange, fait la bête » et on sait où certaines formes d’angélisme ont conduit l’humanité, comme le rappelait le numéro d’automne sur Robespierre. Ce qu’il faut savoir affronter pour fuir l’angélisme, c’est la complexité du monde. Il est assez inquiétant de ce point de vue que trois hommes politiques français de la seconde moitié du 20e siècle ont vu leur élan cassé alors même que tout leur propos était précisément d’affronter cette complexité pour trouver les véritable chemins de l’avenir : Pierre Mendès France, Jacques Chaban-Delmas et Michel Rocard partageaient profondément cette vision de la politique. Ils se sont heurtés à la politique au carré, du blanc ou du noir et de l’invective. Retrouvons leur fil conducteur, c’est l’espoir que l’on peut formuler au moment où va s’engager une nouvelle campagne présidentielle.
Allons encore un peu plus loin dans l’observation de ce tableau majeur de Delacroix. Cet homme arc bouté contre l’ange, ne veut-il pas néanmoins le rejoindre, trouver son inspiration auprès de lui qui l’attire comme un aimant ? Évidemment, nous avons besoin de cet ange comme sommet d’un triangle dont les trois angles se nommeraient :
§  beauté : la beauté est ce qui nous permet de dépasser notre espace-temps, d’aller au-delà de notre condition, de toujours regarder vers le haut. Ce n’est pas un hasard si Daech s’attaque systématiquement aux témoignages éternels de cette beauté et dynamite statues, sculptures et monuments. Pour autant, nous savons aussi que la beauté ne suffira pas à sauver le monde. Les nazis étaient de grands collectionneurs et mélomanes…
§  bonté : le pape François en est la figure aujourd’hui et les acteurs en sont notamment la grande cohorte des bénévoles et humanitaires des ONG qui, partout dans le monde, sont au contact de ceux qui souffrent. Nous savons tous que c’est une source inépuisable d’inspiration.
§  tolérance : la reconnaissance de l’autre, de son histoire, de sa culture, de sa religion est un angle essentiel de ce triptyque. On peut imaginer un dictateur qui aime le beau, qui est soucieux d’aider les plus défavorisés ; mais on ne peut pas imaginer un dictateur tolérant, respectueux des opinions, garantissant le droit à la diversité, prêt à l’alternance démocratique.
Alors oui, auprès de cet ange qui tiendrait en ses mains ce triangle, nous pourrons être cet homme qui marche, comme celui de Giacometti ou de Rodin.

(Photo : La Lutte de Jacob avec l’Ange, par Eugène Delacroix, Saint-Sulpice / Wikimedia)

http://www.revuedesdeuxmondes.fr/la-lutte-avec-lange/

samedi 23 juin 2018

dS 20180623 Présentation de Joris Luyendijk, nouveau pottenkijker, par le rédac' chef du Standaard

De loep van Luyendijk

Journalist en antropoloog Joris Luyendijk neemt de journalistiek van De Standaard het komende jaar onder de loep. Hij schrijft zijn kritiek neer in maandelijkse essays. Dat wordt spannend, en vaak confronterend, schrijft hoofdredacteur Karel Verhoeven.
Luyendijk is wat ik een structuurcriticus van de media zou noemen. Hij kijkt naar de bril die media dragen, naar hun logica, spelregels en conventies, naar hoe de nieuwsmarkt functioneert en hoe dat het idee van ‘nieuws’ beïnvloedt. Hij doet dat als vakman, en een van de allerbeste in zijn vak, die altijd ook een buitenstaander is gebleven van nieuwsredacties. Het maakt hem tot de lucide, toonaangevende media- en maatschappijcriticus van de Lage Landen.
We nodigen Luyendijk uit om in onze interne keuken te neuzen, omdat wij media de opdracht hebben om ook het debat over onszelf te organiseren. Zeven jaar lang heeft De Standaard dat gedaan met een ombudsman. Die concentreerde zijn aandacht vooral op klachten, opmerkingen en bedenkingen over individuele artikels. Dat leidde tot een oordeel over hoe goed de journalist en krant hun werk deden op dat specifieke onderwerp. Dat blijft relevant, maar als lezers een titel, een foto of een aanpak contesteren, doen ze dat doorgaans vanuit een structureler onbehagen. Nu meer dan ooit.
Sinds Trump en het populisme in Europa heten journalisten de elite te zijn, noemen ook ernstige mensen ze politiek correct en rijst bij elke fout het verwijt van fake news. Aanvallen op media en journalisten groeien uit tot een politieke strategie. Bij elk incident wordt de journalistiek in het politieke bad getrokken. Dat leidt op Twitter tot dovemansverwijten en toenemende brutaliteit.
Daarom voelen we de nood aan reflectie met een veel bredere adem. Luyendijk heeft ervaring met heftige breuklijnen en blinde vlekken. Hij was correspondent in het Midden-Oosten van 1998 tot 2003 en schreef er het gelauwerde boek Het zijn net mensen over (2006).
In 2011 verhuisde hij naar Londen, waar hij in opdracht van The Guar­dian onder meer voor De Standaard de wekelijkse column ‘Centen & The City’ schreef. Hij maakte er ook een ontluisterend boek over, Dit kan niet waar zijn, dat een enorme bestseller werd. Nu is hij terug in Amsterdam. Van daaruit volgt hij nauwlettend De Standaard. Dat hij buiten de kleine en vaak dompig aanvoelende binnenlandse debatarena staat, beschouwen we als een troef. Hij is tenslotte een antropoloog.

dS 20180623 Dernier article d'un journaliste hollandais, invité d'un an du Standaard

DE POTTENKIJKER
 Anne Caesar
In zijn laatste bijdrage als ‘pottenkijker’ maakt Joris Luyendijk de balans op. Een jaar lang hield hij deze krant tegen het licht. Twee blinde vlekken vielen hem op: Wallonië en Congo.

Tijd voor een correspondent Congo

Auteur en journalist onderwerpt 
De Standaard aan een kritische lezing.
‘Onze hamburgers zijn zo groot dat ze zelfs niet in de bek van een Hollander passen.’
Met deze apocriefe ­reclameslogan van een Brusselse snackbar open ik graag mijn praatjes in Antwerpen, Gent of Leuven. Een beetje zelfspot kan het ijs breken, wanneer je als Hollander aan Vlamingen komt uitleggen hoe de wereld in elkaar zit. Enerzijds lijkt het publiek de Hollandse directheid te waarderen en soms zelfs te benijden, anderzijds voel ik de rillingen door de zaal trekken wanneer ik als ware Hollander van ‘boven de rivieren’ zogezegd ‘geen blad voor de mond’ neem. Ik kan nu eenmaal niet anders. Waar je doekjes om windt, gaat het stinken, zeggen ze bij ons, en voor Hollanders zijn beleefdheid en tact vormen van hypocrisie.
Hopelijk is nu het ijs gebroken voor ­deze laatste pottenkijker. Bijna een jaar heb ik dagelijks deze krant tot mij genomen en dat was zeker geen straf. Integendeel, over ontwikkelingen in wetenschap, politiek en economie buiten Nederland en Vlaanderen voelde ik mij even goed geïnformeerd als in andere jaren door mijn vaste krant NRC Handelsblad, en geregeld beter. Erbij kreeg ik een Vlaams perspectief op Nederland en natuurlijk heel veel inzichten over Vlaanderen.
Splitsing België
Als een lezer alleen de artikelen las over cultuur, wetenschap en maatschappij en dan werd gevraagd met wie Vlaanderen een staat deelt, zou negen van de tien Nederland zeggen
Bewust schrijf ik hier steeds Vlaanderen, want als mij één ding heeft getroffen dit afgelopen jaar, dan is het hoe althans De Standaard met de rug naar Wallonië lijkt te staan. Als een lezer alleen de artikelen over cultuur, wetenschap en maatschappij las en dan werd gevraagd met wie Vlaanderen een staat deelt, zouden negen op de tien Nederland zeggen en misschien eentje Wallonië.
Bij wetenschappelijke vondsten worden veel eerder Nederlandse dan Waalse wetenschappers om commentaar dan wel context gevraagd en vrijwel ieder weekend las ik wel een interview met of een verhaal over een Nederlandse schrijver, denker, dichter, muzikant, cabaretier of journalist uit Nederland. Dat was wel anders met Walen.
Nu zou je kunnen denken: misschien is De Standaard gewoon voor afscheiding. Maar dat blijkt nergens uit. Integendeel zelfs. De N-VA mag dan de grootste partij van Vlaanderen zijn, ik trof nooit artikelen aan met als invalshoek: zou dit probleem beter op te lossen zijn wanneer België niet meer bestond? Monetaire politiek, handelsbeleid en defensie zijn allemaal overgedragen naar een Europese dan wel Navo-bestuurslaag, terwijl het Europese Hof van Justitie nu de hoogste rechtbank is. Wat gaat dan precies verloren wanneer die nationale bestuurslaag eruit wordt gesloopt? Acht ministers voor Volksgezondheid vind ik best veel, net als negentien burgemeesters voor Brussel.
Vlaamse donut
Hemeltje lief wat een witte boel is de redactie van ‘De Standaard’ nog altijd – het lijkt wel een Nederlandse krant
Ik bepleit hier niet de opheffing van België. Veeleer druk ik mijn verbazing uit dat deze vraag zo zelden fundamenteel journalistiek wordt onderzocht en bevraagd. Ook op de opiniepagina’s en in analyses gaat het vaak over communicatie (wat heeft die dekselse Theo Francken nu weer op Facebook gezet?), over electorale tactiek (hoe probeert de N-VA de volgende verkiezingen te winnen), en over proces (wat heeft Bart De Wever zojuist besloten dan wel geponeerd?). Allemaal relevante vragen, maar zo krijg je wel een Vlaamse donut: waar ik als argeloze buitenstaander een continu diepgravend gesprek en onderzoek zou verwachten naar de plussen en minnen van een scheiding, gaapt juist daar een groot gat.
Gaat het al over scheiding, dan is de invalshoek dat het praktisch niet kan, omdat het te ingewikkeld is. Dat laatste is een essentieel inzicht. En toch denk ik: wat merkwaardig dat juist in de Vlaamse publieke opinie de vraag naar het einde van de nationale bestuurslaag zo weinig fundamenteel wordt onderzocht. In Nederland wordt die uitholling nuchter besproken: door privatisering vallen allerlei instrumenten voor nationale politiek weg. Andere instrumenten worden door decentralisatie naar het regionale of gemeentelijke niveau gebracht. En dan is er de Europeanisering.
Waarvoor hebben we dan nog de natiestaat, behalve als symbool? In Nederland is dat een krachtig symbool, maar in deze krant ben ik op weinig interesse in, laat staan solidariteit met de Waalse mede-Belg gestuit. Omgekeerd heerst onder Walen naar mijn indruk eenzelfde onverschilligheid. Koningin Máxima sprak binnen een jaar na aankomst in Nederland vloeiend Nederlands, de Belgische koning lukt dit nog altijd niet. Zoals de Engelsen en de Amerikanen in Churchills beroemde woorden ‘twee volkeren zijn die worden verdeeld door een gemeenschappe­lijke taal’, lijkt in België soms eerder sprake van twee volkeren met slechts éen ding gemeen, namelijk een territorium.
Vier tot vijf miljoen doden
Een tweede zaak die mij dit jaar diep trof, was hoezeer in de omgang met de ­eigen koloniale misdaden de hoogopgeleide Vlaamse elite op de Nederlandse lijkt: beide kijken uit alle macht weg.
Alleen is de schaal van de verschrikkingen van een andere orde. Eind april verscheen in De Standaard een althans voor mij onvergetelijk interview met Guido Gryseels, de directeur van het binnenkort weer geopende Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren (DS 30 april). Gevraagd naar het totale aantal doden in Congo dat is te wijten aan het regime van koning Leopold, antwoordt Gryseels: ‘Een genocide zou ik het niet noemen. Het was niet de bedoeling om de bevolking uit te roeien. Velen stierven door ziekte, honger en ontbering. Recente cijfers suggereren vier of vijf miljoen doden.’
Gryseels legt uit dat een precies cijfer onmogelijk is vast te stellen, maar dat ongeveer een derde van de bevolking moet zijn gestorven. Dan meldt hij dat toen de Vrijstaat Congo – in feite privébezit van koning Leopold II – overging naar de Belgische staat in 1908, men drie dagen bezig was met de verbranding van alle archieven.
Even ter vergelijking: in de Eerste Wereldoorlog sneuvelden naar schatting 36.000 Belgische militairen en 25.000 burgers. Dat is dus nog geen anderhalf procent van de dodenakker waarin België het land dat uiteindelijk Congo ging heten veranderde. Vergelijk nu de aandacht in België voor de Eerste Wereldoorlog.
Het afgelopen jaar las ik nauwelijks iets over Congo in De Standaard. In de reguliere berichtgeving is het natuurlijk moeilijk om over de geschiedenis te beginnen. Nieuws gaat per definitie over wat er vandaag is gebeurd of speelt. Maar sinds vijf jaar heeft De Standaard speciale correspondentschappen waarin een onderwerp zes maanden wordt uitgediept. Ik noem er een paar en turft u de keren dat die ‘vier à vijf miljoen doden’ ertussen zouden kunnen zitten: ‘Moslims in België’, ‘Waan & Aandacht’, ‘Opstand tegen de elites’, ‘M><V’, ‘Terug naar Rusland’, ‘De Bacteriële revolutie’, ‘Uw Werk of uw Leven’, ‘Stadslab Antwerpen’ en ‘Slapeloosheid’.
Nul. Een correspondent Congo zou het wetenschappelijke onderzoek naar de omvang van de slachting inzichtelijk kunnen maken. Hij zou kunnen proberen na te gaan in welke mate die koloniale tijd nog doorwerkt in de huidige verhoudingen, zowel politiek als cultureel. Neem een parel als deze van Gryseels en besef dat er nog zoveel meer van dit soort nauwelijks verspreide inzichten moeten zijn: ‘De Afrikaanse sociale structuren in de 13de, 14de eeuw zijn vrij vergelijkbaar met de Europese. Maar het grote verschil is dat Bantoe-talen geen geschreven vorm hebben, alleen een orale cultuur. En ook: wij worden altijd herinnerd aan een lange geschiedenis omdat nog overal gebouwen uit die tijd staan. In Afrika is dat niet zo: ze waren er om klimatologische redenen niet nodig.’
De tolk van Java
Dichter bij huis kan een correspondent Congo zich buigen over het onderwijs dat Belgische kinderen krijgen over de koloniale tijd. Hij kan leidinggevenden bij de publieke omroep ondervragen waar de grote reportages blijven, en uitgevers waar de romans zijn door naar België uitgeweken Congolezen. In Nederland is vorig jaar De tolk van Java verschenen, over de moordpartijen door Nederlandse militairen en hun lokale bondgenoten in Indonesië. De auteur, Alfred Birney, is een zeldzaam schrijftalent, maar zulke Belgische collaborateurs van Congolese afkomst met bloed aan hun handen moeten er ook in België rondlopen – en anders wel hun kinderen. Tegelijk zou zo’n correspondent Congo naar de witte oud-kolonialen kunnen gaan om op te tekenen waarom ze er zoveel moeite mee hebben om toe te geven wat daar is gebeurd, en dit vervolgens voorleggen aan psychiaters en andere deskundigen.
Minstens zo belangrijk: een correspondent Congo zou Congolezen een stem kunnen geven, zowel degenen die inmiddels Belg zijn als degenen in Congo. Nog belangrijker: laat deze correspondent zelf niet van Congolese afkomst zijn, want dan hou je het reservaat impliciet in stand.
Dat is mijn laatste punt voor ik afzwaai als Pottenkijker: hemeltje lief wat een witte boel is de redactie van De Standaard nog altijd – het lijkt wel een Nederlandse krant. Mocht er een tweede plek vrij komen, dan zou ik die zo invullen: een correspondentschap verborgen talenten, waar zitten ze en hoe helpen we ze door te breken, zowel in de journalistiek als in de politiek en het bedrijfsleven?
Dit pottenkijkerschap was mij een waar genoegen. Dank aan de redactie voor deze kans en aan de lezer voor de aandacht en de vele ingezonden brieven.